نقش رجب شیراز | معرفی، تاریخچه، آدرس و تصاویر

وقتی درباره شیراز حرف می‌زنیم، ذهن اغلب مردم سمت حافظیه، سعدیه، تخت جمشید می‌رود. اما در شمال شرق این شهر، میان کوه‌هایی که نور آفتاب فارس بهشان می‌تابد، چهار نقش برجسته‌ی سنگی در سکوت ایستاده‌اند که ۱۷۰۰ سال قدمت دارند. نقش رجب نه در تور گردشگری اغلب مسافران است، نه در اینستاگرام به اندازه پرسپولیس موج می‌زند. اما کسی که یک بار در برابر نگاره تاج‌گذاری اردشیر بابکان ایستاده باشد، می‌داند این محوطه تاریخی چقدر باشکوه و ارزشمند است. در این مقاله همه آنچه قبل از بازدید باید بدانید را یکجا جمع کرده‌ایم.

نقش رجب چیست؟

نقش رجب یک محوطه روباز تاریخی است. یک دره کوچک در دامنه کوه که شاهان ساسانی آن را به بوم نقاشی خود تبدیل کردند. در محوطه نقش رجب شماری نقش برجسته از زمان ساسانیان برجای مانده است. این کنده‌کاری‌ها پیرامون اردشیر اول، شاپور اول و کرتیر موبد هستند.

رویکرد شاهان ساسانی به نقش برجسته بیشتر به منظور بزرگداشت وقایع مهم دوران حکومت خود بوده، از جمله تاجگذاری یا دیهیم‌بخشی و پیروزی در جنگ. این محوطه در واقع یک اعلامیه سیاسی-مذهبی بود، کنده‌شده در سنگ، برای هزاره‌ها.

با وجود اینکه نقش رجب در میان گردشگران داخلی کمتر شناخته می‌شود، باید بدانید که برخی از آثار حجاری این منطقه همچون تاج‌گذاری بنیان‌گذار سلسله ساسانیان از نقش رستم نیز پیشی می‌گیرند.

نقش رجب کجاست؟

نقش رجب شیراز در ۵۶ کیلومتری شمال شرقی شیراز و در ۳ کیلومتری شمال تخت جمشید، در سمت راست جاده و در مقابل راهی که به نقش رستم منتهی می‌شود قرار دارد. اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم؛ این محل در ۱۳ کیلومتری شهر مرودشت و در کنار جاده شاهی قرار دارد.

جاده شاهی که نقش رجب کنارش ایستاده، شاهراهی است که بیست و پنج قرن پیش شوش را به سارد، پایتخت لیدی در غرب آناتولی، وصل می‌کرد. یعنی وقتی از کنار نقش رجب رد می‌شوید، روی همان زمینی راه می‌روید که سربازان هخامنشی ۲۵۰۰ سال پیش آن را پیموده‌اند.

در داخل شکافی در کوه که به نظر می‌رسد در ابتدا غار بوده، ۴ نقش برجسته به چشم می‌خورد که از مهم‌ترین آثار به جای مانده از اوایل دوره شاهنشاهی ساسانیان است.

• آدرس: استان فارس، مرودشت، جاده مرودشت – سارویی، ۳ کیلومتری شمال تخت جمشید

علت نامگذاری نقش رجب شیراز

اینجا یکی از جذاب‌ترین ابهامات تاریخی ایران است. چرا که این محل به نام نقش رجب مشهور است اما دلیل نامگذاری آن هنوز مشخص نیست. فرصت‌الدوله شیرازی در کتاب آثار العجم از این محل به نام نقش قهرمان یاد کرده است.

یک نظریه رایج این است که “رجب” نام یک مرد محلی بوده که سال‌ها نگهبان این محوطه بود و نامش به مکان چسبید.

نظریه دیگر این که رجب، نام خوانده‌شدن توسط مردم عادی از روی نقوش جنگاوران روی سنگ‌هاست که یادآور قهرمانان حماسی بود. هیچ‌کدام از این روایات به سند محکمی تکیه ندارند و همین ابهام، بخشی از جذابیت این مکان است.

نقوش برجسته نقش رجب شیراز

چیزی که نقش رجب شیراز را اعتبار بخشیده است، نقوش حکاکی شده روی دل کوه است. با شناخت هر یک از این نقش‌ها وارد تاریخ خواهید شد.

نقش برجسته‌های چهارگانه نقش رجب به ترتیب ایجاد عبارتند از: دیهیم‌بخشی به اردشیر بابکان، دیهیم‌بخشی به شاپور اول، شاپور اول و درباریان، و کرتیر موبد با سنگ‌نبشته منسوب به وی. در بخش‌های بعدی به صورت مجزا با هر یک بیشتر آشنا خواهید شد.

دیهیم‌ بخشی به اردشیر بابکان

قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین نقش. در این سنگ‌نگاره که ۴.۵ متر پهنا دارد، اردشیر اول در حال گرفتن نشان شاهی از اهورامزدا نشان داده شده است. اهورامزدا در سمت راست شاه حلقه شاهی را به او می‌دهد و در دستانش شاخه برسم قرار دارد. آن دو لباسی شبیه هم دارند.

دو خادم درباری شاه در سمت چپ او هستند و یکی از آنها مگس‌پرانی را تکان می‌دهد. در کنار نقش آن‌ها نوشته شده: “دین زرتشت در حال انقراض بود که من اردشیر شاه آن را زنده کردم.”

این جمله کلید درک کل نقش رجب شیراز است. اردشیر بابکان نه فقط شاه سیاسی، بلکه احیاگر مذهبی معرفی می‌شود. این پیوند میان قدرت سیاسی و مشروعیت الهی، ستون فقرات ایدئولوژی ساسانی بود.

در جلو شاهنشاه و اعطاکننده تاج، دو کودک روبروی هم ایستاده‌اند؛ یکی که در جلو شاهنشاه ایستاده، به ظاهر ولیعهد و فرزند شاه است که از روی کلاهش شناسایی می‌شود.

دیهیم‌بخشی به شاپور اول

نقش برجسته دوم از آن پسر و جانشین اردشیر اول یعنی شاپور اول می‌باشد. این نگاره الهام گرفته از نقش برجسته اردشیر در نقش رستم می‌باشد. در این نگاره شاه سوار بر اسب از اهورامزدا که او هم بر اسب نشسته، حلقه پادشاهی را می‌گیرد. صورت شاه و خدا هر دو بسیار صدمه دیده‌اند.

این صدمه‌ها تصادفی نیست. نقش اهورامزدا و صورت شاهان ساسانی در حمله اعراب تخریب شده است.

کتیبه شاپور در نقش رجب شیراز

این نقش از منظر تاریخی یکی از مهم‌ترین اسناد دوره ساسانی است. در این نگاره که ۱.۵ متر بالاتر از سطح زمین است، شاپور اول را می‌بینیم که بر پشت اسب درشت‌اندامی نشسته است و پشت سر او نه نفر از درباریان ایستاده‌اند.

از این نه نفر فقط فرد اول پشت سر شاه شناسایی شده است که هرمز ولیعهد اوست. در جلوی اسب شاه هیچ دشمن شکست‌خورده‌ای زانو نزده و این نشان می‌دهد که این نگاره قبل از سال ۲۴۴ میلادی حک شده است. یعنی شاپور هنوز امپراتور روم را به اسارت نگرفته بود که این صحنه را کنده باشند.

مهم‌ترین بخش این نقش، کتیبه دوزبانه روی سینه اسب است. در سینه اسب شاهنشاه چهار سطر به خط پهلوی ساسانی حجاری شده و نزدیک آن شش سطر خط یونانی به همان مضمون کنده شده است. مضمون سنگ‌نبشته چنین است: “اهورامزدا پرست، خداوندگار شاپور، شاهنشاه ایران و غیرایران، فرستاده از طرف خدا، پسر اهورامزدا پرست خداوندگار اردشیر شاهنشاه ایران و غیرایران، فرستاده از سوی خدا، پسر خداوند پاپک شاه.”

این کتیبه دوزبانه نشان می‌دهد که شاپور اول آگاهانه به مخاطبان یونانی‌زبان هم پیام می‌فرستاد. کتیبه‌ای که هم فارس‌ها و هم رومیان باید می‌خواندند و می‌فهمیدند.

نقش رجب کرتیر

چهارمین و آخرین نقش برجسته مربوط است به کرتیر، موبد قدرتمند و با‌نفوذی که معاصر پنج شاه ساسانی بود. کرتیر در دوران اقتدار خود در دربار، مانویان را تارومار کرد.
کرتیر در واقع اولین “رهبر مذهبی” تاریخ ایران است که توانست قدرتی مستقل از شاه برای خود بسازد. او در دوران پنج شاه خدمت کرد، مانویت را سرکوب کرد و زرتشتی‌گری را به دین رسمی امپراتوری تبدیل نمود.
این نقش در کنار نقش دیهیم‌بخشی به اردشیر و در سمت چپ آن حجاری شده که در آن نیم‌تنه کرتیر در حالی که دست راست خود را به نشانه احترام بالا گرفته دیده می‌شود.
در نقش رجب کرتیر به صورت مردی بدون ریش با کلاه مدور نجبا که روبانی دور آن بسته است دیده می‌شود. او انگشت سبابه دست راست خویش را به آیین ویژه بزرگان به ادای احترام به نقش اردشیر بالا گرفته است و گردن‌بندی با مروارید‌های درشت به گردن دارد که به طرز زیبایی حجاری شده است.
اما مهم‌ترین بخش نقش کرتیر، سنگ‌نبشته اوست. در کنار نقش کرتیر سنگ‌نبشته‌ای به خط پهلوی در ۳۱ سطر نقر گشته که بعضی از خطوط به مرور زمان ناخوانا شده‌اند، اما به طور کلی از محتوای آن چنین بر می‌آید که کرتیر ضمن معرفی خود، شرح خدماتی که در راه دین زرتشت انجام داده را بیان کرده است.
آگاهی ما از زندگانی، کارهای سیاسی و کوشش‌های دینی کرتیر برگرفته از سنگ‌نبشته‌هایی است که به پهلوی ساسانی از خود بر جای گذاشته است، و آنها عبارتند از سنگ‌نبشته بزرگش در سرمشهد کازرون، سنگ‌نبشته‌های او در نقش رجب و نقش رستم و بر روی کعبه زرتشت در نقش رستم.

نقش رجب و نقش رستم؛ تفاوت و شباهت

اینجاست که بسیاری از گردشگران گیج می‌شوند. این دو محوطه تاریخی نزدیک هم هستند و هر دو متعلق به دوره ساسانیان، اما تفاوت‌های مهمی دارند:

ویژگی نقش رجب و نقش رستم

نقش رجب در فاصله ۲.۶ کیلومتری و ۴ دقیقه‌ای با نقش رستم و ۳.۷ کیلومتری و ۸ دقیقه‌ای با تخت جمشید قرار دارد.

با توجه به نزدیکی این بناها، می‌توانید در یک روز برنامه‌ریزی کنید و از هر سه اثر بازدید کنید. این یعنی یک روز کامل: نقش رجب صبح زود، نقش رستم قبل از ظهر، تخت جمشید بعد از ظهر.

چگونه به نقش رجب برویم؟

فاصله شیراز تا این محوطه حدود ۶۰ کیلومتر است و طی مسیر با خودرو شخصی حدود یک ساعت زمان می‌برد. با ماشین شخصی باید از شیراز به سمت مرودشت بروید، از جاده مرودشت – سارویی سمت تخت جمشید. قبل از رسیدن به تخت جمشید، سمت راست جاده نقش رجب را می‌بینید. با اتوبوس نیز باید از ترمینال شیراز به مرودشت بروید و از آنجا با تاکسی به نقش رجب برسید. به علت نوع زمین‌های اطراف از کفش مناسب استفاده کنید. کفش کوهنوردی یا ورزشی، نه کفش رسمی.

جاهای دیدنی اطراف نقش رجب

اگر یک روز کامل وقت دارید، این سه مکان را با هم ببینید:

• نقش رستم: فاصله ۲.۶ کیلومتری. مجموعه نقش رستم در دامنه کوه رحمت در شمال مرودشت قرار دارد. چهار مقبره که در ارتفاعی ۲۶ متر بالاتر از سطح زمین و در دل کوه قرار گرفته‌اند به ترتیب از راست متعلق به خشایارشاه، داریوش، اردشیر اول و داریوش دوم است.
• تخت جمشید: فاصله ۳.۷ کیلومتری. بزرگ‌ترین جاذبه باستانی ایران که به تنهایی نیمی از یک روز وقت می‌برد.
• شهر باستانی اصطخر (تخت طاووس): باقی‌مانده‌های پایتخت اشکانیان در چند کیلومتری محوطه.

ثبت ملی نقش رجب شیراز

مجموعه تاریخی نقش رجب در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ به شماره ۲۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شماره ۲۲ یعنی این محوطه در اوایل دوره ثبت آثار ملی ایران شناسایی و حفاظت شده است. این قدمت ثبت، خود گواهی بر اهمیت تاریخی بالای این مجموعه است.

راهنمای بازدید از نقش رجب شیراز

این بخش به درخواست شما همراهان عزیز نوشته شده از بلیط ورودی تا ساعت بازدید از نقش رجب را در آن آورده‌ایم:

بلیط ورودی نقش رجب

هزینه ورودی برای گردشگران گردشگران داخلی ۳۰ هزار تومان است.

قیمت بلیط اماکن تاریخی در ایران هر سال تغییر می‌کند. بهتر است قبل از سفر با میراث فرهنگی استان فارس یا سایت‌های گردشگری به‌روز تأیید کنید.

ساعات بازدید نقش رجب

در بهار و تابستان ساعت ۷:۳۰ تا ۲۰:۰۰ و در پاییز و زمستان ساعت ۷:۳۰ تا ۱۷:۰۰ باز است.

بهترین زمان بازدید نقش رجب

بهار یعنی اردیبهشت و خرداد و پاییز از مهر تا آبان بهترین فصل‌ها هستند. تابستان در این منطقه گرمای شدیدی دارد و اگر مجبور هستید تابستان بروید، صبح زود اول وقت باشید.

سخن نهایی

نقش رجب شیراز از دیدنی‌های اصیل و تاریخی این شهر است که حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.

برای سفر ساده و سریع به شیراز کافیست به رزواسیون چارتر 118 مراجعه کرده و از طریق سایت کاربرپسند ما بلیط هواپیما لحظه آخری شیراز یا چارتری را به پایین‌ترین نرخ رزرو کنید.

سوالات متداول

• نقش رجب شیراز کجاست؟

در استان فارس، شهرستان مرودشت، ۳ کیلومتری شمال تخت جمشید و ۶۶ کیلومتری شمال شرق شیراز.

• بلیط ورودی نقش رجب چقدر است؟

برای گردشگران داخلی ۳۰ هزار تومان است.

• ساعت بازدید نقش رجب چیست؟

بهار و تابستان: ۷:۳۰ تا ۲۰:۰۰. پاییز و زمستان: ۷:۳۰ تا ۱۷:۰۰.

• نقش رجب چه دوره‌ای مربوط است؟

دوره ساسانیان، قرن سوم میلادی (حدود ۱۷۰۰ سال پیش). نقوش برجسته متعلق به اردشیر بابکان، شاپور اول و کرتیر موبد هستند.

• فاصله نقش رجب تا نقش رستم چقدر است؟

۲.۶ کیلومتر، حدود ۴ دقیقه با ماشین.

• چند ساعت برای بازدید از نقش رجب شیراز کافی است؟

یک تا یک و نیم ساعت برای بازدید کامل از چهار نقش برجسته و خواندن کتیبه‌ها کافی است.

• آیا نقش رجب ارزش بازدید دارد؟

بله، به‌خصوص اگر به تاریخ ساسانیان علاقه دارید. نقش تاج‌گذاری اردشیر بابکان در اینجا از نظر کیفیت حجاری و جزئیات، یکی از بهترین نقوش برجسته دوره ساسانی در ایران است.